“Okutmak” Sözcüğünün Etimolojisi: Okumadan Ettirgenliğe
“Okutmak” fiili bugün “birine okumayı yaptırmak, öğretmek ya da sesli okuma eylemini gerçekleştirtmek” anlamlarını taşır. Bu fiil Türkçede ettirgenlik ekinin üretkenliğini gösteren tipik bir örnektir. Kelimenin kökenini anlamak için önce “okumak” fiiline, oradan da daha eski söz varlığına bakmak gerekir.
Kök ve Biçim Yapısı
“Okutmak” fiili, “oku-” kökü ile -t- ettirgenlik ekinin birleşmesiyle oluşur: oku- + -t- + -mak. Bu yapı, “okuma eylemini başkasına yaptırmak” anlamını üretir. Eski Türkçede “okı- / oku-” fiili “yazılı metni seslendirmek, çağırmak, davet etmek” anlamlarını taşır. Orhun Yazıtları’nda doğrudan “okutmak” biçimi yer almaz; ancak “okı-” kökü erken dönemden beri kayıtlıdır. Bu kök, Proto-Türkçe ok- ile bağlantılı kabul edilir.
Tarihî Kullanım ve Anlam Çerçevesi
Karahanlı dönemi metinlerinde “okı-” fiili, hem metin okuma hem dua etme anlamıyla kullanılır. Kaşgarlı Mahmud’un Divânu Lügati’t-Türk’ünde “okumak” fiili “çağırmak, dua etmek, okumak” anlam alanıyla yer alır. Bu çok katmanlı kullanım, fiilin yalnızca yazı çözme değil, sözlü kültürle ilişkili bir eylem olduğunu gösterir. “Okutmak” ise bu eylemi başkasına yöneltir. Eğitim geleneği güçlendikçe fiil pedagojik bir anlam kazanır.
Anlam Genişlemesi ve Modern Kullanım
“Okutmak” fiili zamanla eğitim kurumlarıyla bağlantı kurar. “Çocuğunu okutmak” ifadesi, yalnızca okuma eylemini değil, örgün eğitim sürecini kapsar. Ayrıca “dua okutmak” gibi dinî bağlamlı kullanımlar, fiilin eski çağrışımlarını sürdürür. Bu durum, kökün tarihsel çok anlamlılığını koruduğunu gösterir. Ettirgen yapı, Türkçede toplumsal ilişkileri yansıtan önemli bir dilsel araçtır; “okutmak” bu üretkenliğin belirgin örneklerinden biridir.
Kaynakça
-
Clauson, Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford, 1972 (okı- maddesi).
-
Kaşgarlı Mahmud. Divânu Lügati’t-Türk, haz. Besim Atalay, TDK Yayınları.
-
Ergin, Muharrem. Türk Dil Bilgisi, İstanbul, 1985 (ettirgenlik ekleri bölümü).