Alçakgönüllü Kelimesinin Etimolojisi: Anlamın Ahlaki İnşası

Bileşik Yapının Oluşumu

Alçakgönüllü, iki unsurdan oluşur: alçak + gönül + -lü. “Gönül” Eski Türkçe “könül” biçiminde yer alır. Orhon metinlerinde “köŋül” olarak geçer. Fonetik süreçte baştaki k yumuşayarak Anadolu Türkçesinde g’ye dönüşür.

Morfolojik Yapı

“-lü” eki sahiplik ve nitelik bildirir. “Gönüllü” yapısı “gönlü olan” anlamı taşır. Bileşik yapıda “alçak” sıfatı, gönlün niteliğini belirler. Böylece “kendini yüksek görmeyen” anlamı ortaya çıkar.

Semantik İnceleme

Bu sözcükte fiziksel aşağılık anlamı ortadan kalkar. Yerini tevazu kavramı alır. Tasavvuf metinlerinde sıkça kullanılır. Yunus Emre şiirlerinde “alçak gönül” ifadesi ahlaki ideal olarak sunulur.

---

Kaynaklar

• Clauson

• Doerfer, Gerhard. Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen.

• Ergin, Muharrem. Türk Dil Bilgisi.