Beğenmek Sözcüğünün Etimolojisi: Seçmekten Takdire Uzanan Anlam Gelişimi
Beğenmek fiili Türkçede değer verme, takdir etme ve hoş bulma anlamlarını taşır. Günlük dilde estetik yargı bildirir; “Bu resmi beğendim” gibi ifadelerde öznel değerlendirme içerir. Sözcüğün kökü tarihsel olarak “bey” ve “beg” kavramıyla ilişkilidir. Bu bağlantı, fiilin başlangıçta otorite ve seçme yetkisiyle ilişkili olduğunu gösterir.
Kök ve Tarihsel Bağlantı
“Beğenmek” kelimesi Eski Türkçedeki “beg” (bey) köküyle bağlantılı kabul edilir. “Beg”, yönetici ve seçkin kişi anlamı taşır. Bu kökten türeyen “beğen-” fiili, başlangıçta “bir şeyi uygun görmek, seçmek” anlamı kazanır. Yapısal olarak isim köküne getirilen -en- fiil yapma eki ve ardından mastar eki -mek ile bugünkü biçimi oluşur.
Divanü Lügati’t-Türk’te “beg” kelimesi açık biçimde yer alır. “Beglik” yönetim yetkisini ifade eder. Bu tarihsel bağ, “beğenmek” fiilinin otoriteye dayalı seçme anlamından doğduğunu düşündürür.
Tarihî Metinlerde Kullanım
Eski Anadolu Türkçesi metinlerinde “beğenmek” fiili “uygun bulmak” anlamında geçer. 15. yüzyıl metinlerinde “bu sözi beğenmedim” gibi örnekler yer alır. Bu kullanım, fiilin erken dönemde estetik ve düşünsel yargı bildirdiğini gösterir.
Divan edebiyatında “beğenmek” hem aşk hem de ahlaki bağlamda kullanılır. Sevgilinin güzelliğini “beğenmek” yalnızca hoşlanmak değil; onu üstün görmek anlamı taşır.
Anlam Gelişimi
Başlangıçta “seçkin bulmak” anlamı taşıyan fiil, zamanla bireysel zevke dayalı değerlendirme anlamına yönelir. Modern Türkçede “beğenmek” kişisel estetik yargı bildirir. Sosyal medya çağında kelime yeni bir kullanım alanı kazanır; “beğeni” sayısı dijital bir değer ölçütü hâline gelir.
“Beğeni” ve “beğenilmek” gibi türevler, fiilin soyut ve toplumsal boyutunu genişletir. Böylece kelime, hem geleneksel otorite kökenini hem de modern bireysel yargıyı birlikte taşır.
Günümüzdeki Konumu
Bugün “beğenmek” öznel değerlendirme fiilidir. Ancak tarihsel kökeni, seçme ve üstün görme anlamına dayanır. Bu durum, kelimenin anlam kayması değil; anlam genişlemesi yaşadığını gösterir.
“Beğenmek” sözcüğünün etimolojik yolculuğu, otorite merkezli seçme eyleminden bireysel estetik yargıya uzanan bir dönüşümü yansıtır.
Kaynaklar
Divanü Lügati’t-Türk
Doğan Aksan – Türkçenin Anlambilimi
Tahsin Banguoğlu – Türkçenin Grameri