“Burç” Kelimesinin Etimolojisi: Astronomi ve Mimari Arasında Bir Kavram
Burç kelimesi Türkçede iki temel anlam taşır: kale çıkıntısı ve zodyak kuşağındaki yıldız grupları. Sözcük Arapça burc kökünden gelir. Arapçada “yüksek kule” anlamı bulunur. Kur’an’da geçen “el-burûc” ifadesi gökteki yıldız kümelerini anlatır.
Köken ve Ses Değişimi
Arapça burc kelimesi, Osmanlı Türkçesine aynı biçimde geçer. Türkçede son sessiz yumuşamaz. “Burç” formu korunur. Çoğulu Osmanlıcada “burûc” biçimindedir. Modern Türkçede ise Türkçe çoğul eki kullanılır: “burçlar”.
Kelimenin mimari anlamı, İslam şehir surlarındaki kuleleri ifade eder. Astronomik anlam ise Orta Çağ İslam astronomi literatürü yoluyla yayılır.
Anlam Katmanları
İlk anlam “yüksek yapı”dır. Daha sonra gökyüzündeki yıldız kümeleri için mecaz yoluyla kullanılır. Yükseklik ve belirginlik ortak semantik çekirdeği oluşturur. Osmanlı astroloji metinlerinde “on iki burç” ifadesi yer alır.
Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’nde kale burçlarından söz eder. Böylece mimari anlamı da belgelenir.
Tarihsel Tanıklıklar
-
Kur’an’da “Burûc” suresi.
-
Osmanlı astroloji risaleleri.
-
Seyahatnâme’de mimari kullanım.
Kaynakça
-
Wehr, Hans. A Dictionary of Modern Written Arabic.
-
Clauson, Gerard.
-
TDV İslam Ansiklopedisi, “Burç” maddesi.