Gilles Deleuze arzu’yu eksiklik olarak görmez. Arzu üretir. Akar. Bağlanır. Kopar. Bu yaklaşım, Freud’un ve Lacan’ın eksiklik merkezli modellerini tersine çevirir. Deleuze ve Guattari birlikte yazdıkları Anti-Oedipus’ta arzuyu “desiring-machines” olarak tanımlar. Makine burada mecaz değil. Gerçek bir üretim sürecidir. Arzu, parçalı nesnelerle akar. Akışları keser. Yeni bağlantılar kurar. Bu süreç, bireysel bir iç çatışma değil. Toplumsal bir fabrika işleyişidir.
Arzu Makinesi ve Sanatın Doğuşu
Sanat, Deleuze için arzunun doğrudan ifadesidir. Ressam fırçayı tuvale sürerken arzu akar. Yazar cümleyi kurarken makine çalışır. Arzu, form üretir. Form da yeni arzu akışlarını tetikler. Bacon’ın tablolarında etin çarpıklığı arzunun ham halini gösterir. Deleuze bu çarpıklığı yorumlamaz. Onu bir kuvvet olarak alır. Sanatçı, arzuyu yakalar ve yeni bir gerçeklik yaratır. Edebiyatta Kafka’nın metinleri bu makineyi somutlaştırır. Bürokratik düzen arzu akışlarını tıkar. Ama Kafka’nın dili tıkanıklığı deler. Yeni kaçış hatları açar.
Kültürde Arzunun Siyasi Yükü
Kapitalizm arzuyu kodlar. Yönlendirir. Tüketim nesnesine bağlar. Deleuze ve Guattari buna karşı çıkar. Arzu’yu özgür bırakmayı önerir. Kültür, arzuyu ya evcilleştirir ya da patlatır. Popüler kültürde arzu reklamlara hapsolur. Sanat ise bu hapisten kaçış yolları açar. Modern edebiyat ve sinema, arzunun toplumsal yatırımlarını görünür kılar. Arzu bireysel değildir. Kolektif bir güçtür. Kültür bu gücü ya bastırır ya çoğaltır. Deleuze’in düşüncesi, kültürü bir arzu laboratuvarı yapar.
Edebiyatın Arzuyla Yeniden Doğuşu
Edebiyat, arzuyu anlatmaz. Arzuyla üretir. Proust’ta madlen tatlısı bir makine olur. Zamanı büker. Yeni bir algı alanı yaratır. Deleuze bu deneyimi arzunun üretkenliği olarak okur. Edebiyatçı, arzuyu kelimelere bağlar. Kelimeler yeni akışlar doğurur. Okuyucu da bu akışa katılır. Okuma eylemi bir arzu makinesi haline gelir. Deleuze’in etkisiyle edebiyat eleştirisi değişir. Yorumdan vazgeçer. Üretime odaklanır. Metin, okuyucuyu yeni bağlantılara iter.
Deleuze’in arzu kavramı kültürü yeniden düşünmeye zorlar. Arzu’yu bir tehlike ya da ihtiyaç olarak görmez. Yaratıcı bir kuvvet olarak alır. Sanat ve edebiyat bu kuvvetin en yoğun çalıştığı alanlardır. Kültür, arzuyu zincirlemek yerine çoğaltabilir. Bu çoğalma, yeni yaşam biçimleri doğurur. Deleuze bize şunu sorar: Arzunuz nereye akıyor? Ve o akış ne üretiyor?