“Gündelik” Kelimesinin Etimolojisi
Türkçede “Gündelik” Sözcüğünün Kökeni
“Gündelik” kelimesi Türkçede hem günlük olan, her gün yapılan anlamında hem de günlük ücret veya yevmiye anlamında kullanılan bir sözcüktür. Kelimenin kökü Türkçenin çok eski bir temel kavramına dayanır. Bu kök “gün” kelimesidir. “Gün” sözcüğü Eski Türkçede “kün” biçiminde kullanılır ve hem güneş hem de zaman birimi anlamlarını taşır. Bu durum Türk dilinin erken dönemlerinde zaman kavramının güneş hareketleriyle ilişkilendirildiğini gösterir.
“Gündelik” kelimesi gün + -lik yapısıyla türetilmiştir. Türkçede -lik / -lık / -luk / -lük eki isim türeten oldukça eski ve üretken bir ektir. Bu ek çoğu zaman “aitlik, özellik, durum veya araç” anlamı kazandırır. Böylece “gündelik” kelimesi ilk olarak “güne ait olan, güne bağlı olan şey” anlamını taşımıştır.
Morfolojik Yapı ve Fonetik Gelişim
Kelimenin yapısı açık bir biçimde Türkçe türetme kurallarını gösterir.
gün + -lük → günlük
gün + -lik → gündelik
Türkçede ünsüz yumuşaması ve ünlü uyumu gibi ses olayları kelimenin biçimini etkilemiştir. “Gün” kökü ile -lik eki birleştiğinde araya d ünsüzü girer ve kelime gündelik biçimini alır. Bu tür ara sesler Türkçede telaffuz kolaylığı sağlar.
Kelimenin Anadolu Türkçesinde ortaya çıkan “gündelik” biçimi özellikle konuşma dilinde yaygınlaşmıştır. Buna karşılık yazı dilinde uzun süre “günlük” biçimi de kullanılmıştır.
Anlam Genişlemesi
Kelimenin ilk anlamı “her gün yapılan şey” veya “günle ilgili olan” anlamıdır. Ancak Osmanlı toplumunda çalışma düzeni ve ücret sistemi kelimeye yeni bir anlam kazandırmıştır.
Günlük çalışan işçilere verilen ücret “gündelik” olarak adlandırılmıştır. Bu kullanım kelimenin ekonomik bir terim haline gelmesini sağlamıştır.
Bugün Türkçede kelime iki temel anlamda kullanılır:
- Günlük yaşamla ilgili olan şeyler
- Günlük çalışma karşılığında verilen ücret
Bu durum kelimenin zaman kavramından ekonomik bir kavrama doğru genişlediğini gösterir.
Tarihi Metinlerde Kullanımı
Osmanlı arşiv belgelerinde ve mahkeme kayıtlarında “gündelik” kelimesi sıkça görülür. Özellikle 16. ve 17. yüzyıl belgelerinde işçilerin veya zanaatkârların günlük ücretleri bu kelime ile ifade edilir.
Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’nde bazı meslek gruplarının kazançlarından söz edilirken “gündelik” ifadesi kullanılır. Bu örnekler kelimenin Osmanlı döneminde ekonomik terminolojinin bir parçası olduğunu gösterir.
Türkçede Güncel Kullanımı
Modern Türkçede “gündelik hayat” ifadesi sosyal bilimlerde önemli bir kavram haline gelmiştir. Sosyoloji ve kültürel çalışmalar alanında gündelik yaşam pratikleri üzerine çok sayıda araştırma yapılır.
Böylece kelime yalnızca günlük faaliyetleri anlatan bir sözcük olmaktan çıkmış, kültürel analizlerde kullanılan teorik bir kavrama dönüşmüştür.
Kaynakça
Kaşgarlı Mahmud – Divânü Lügati’t-Türk
Gerard Clauson – An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish
Andreas Tietze – Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı