“Koymak” Sözcüğünün Etimolojisi: Yerleştirmeden Adlandırmaya
Koymak Nedir? Köken ve İlk Anlam
“Koymak” fiili Eski Türkçede ko- biçiminde görülen bir kökten türemiştir. Bu kök, “bırakmak, yerleştirmek, bir yere koyup ayrılmak” anlamlarını taşır. Orhun Yazıtları’nda ko- fiili, somut bir nesnenin bırakılması ya da bir kişinin bir yerde bırakılması bağlamında kullanılır. Fiilin sonundaki -y- kaynaştırma ünsüzü ve -mak mastar eki, Türkçenin ses ve biçim yapısına uygun biçimde bugünkü “koymak” şeklini oluşturur. Böylece kelime, Eski Türkçedeki yalın kökten modern Türkçedeki tam fiil formuna evrilir.
Tarihî Metinlerde Kullanımı
Orhun metinlerinde ko- fiili genellikle fiziksel yerleştirme anlamındadır. Örneğin yazıtlarda bir topluluğun bir yere “konulması” ya da bırakılması anlatılır. Kaşgarlı Mahmud’un Divânu Lügati’t-Türk’ünde de ko- ve türevleri “bırakmak” ve “vazgeçmek” anlamında geçer. Bu durum, XI. yüzyıla gelindiğinde fiilin hem somut hem soyut bağlamda kullanıldığını gösterir. Artık yalnızca nesne bırakma değil, bir işten vazgeçme anlamı da gelişir.
Anlam Genişlemesi ve Mecazlaşma
“Koymak” fiili zamanla geniş bir mecaz alanı üretir. “Ad koymak” ifadesi, bir nesneyi yerleştirmekten isim vermeye uzanan anlam kaymasını gösterir. “Kuralları koymak”, “mesafe koymak”, “ortaya koymak” gibi kullanımlar, soyut yerleştirme eylemini ifade eder. Bu gelişim, fiilin mekânsal bir eylemden zihinsel ve toplumsal düzleme taşındığını gösterir. Türkçede mekân merkezli fiillerin soyut alanlara genişlemesi yaygın bir dil içi eğilimdir.
Bugünkü Yapı ve Türevler
Modern Türkçede “koymak” fiili son derece üretkendir. “Koyulmak”, “koydurmak”, “koyuvermek” gibi birleşik ve türemiş yapılar dilde aktif biçimde yaşar. Ayrıca deyimsel kullanımlar fiilin anlatım gücünü artırır. Bu bağlamda “koymak”, basit bir yerleştirme eyleminden kültürel ve kavramsal düzen kurma işlevine kadar uzanan bir anlam serüveni geçirir.
Kaynakça
-
Clauson, Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford, 1972.
-
Tekin, Talat. Orhon Yazıtları, Ankara, 1998.
-
Kaşgarlı Mahmud. Divânu Lügati’t-Türk, haz. Besim Atalay, TDK Yayınları.