“Çağdaş” Kelimesinin Etimolojisi: Zaman Bilincinden Modern Kimliğe
Çağdaş kelimesi, Türkçede “aynı çağda yaşayan” ve “modern” anlamlarını taşır. Sözcük, Eski Türkçe çağ (zaman, dönem) ismine getirilen -daş ekiyle türetilmiştir. -daş eki, ortaklık ve birliktelik bildirir. Böylece “çağdaş”, “aynı zamanı paylaşan” anlamını kazanır.
Köken ve Yapı
“Çağ” kelimesi, Uygur metinlerinde “zaman dilimi” anlamıyla geçer. Karahanlı döneminde de benzer kullanımlar görülür. Sözcükte kök sabit kalır. Ses yapısında tarihsel bir kırılma yaşanmaz. Ünlü uyumu kuralları doğrultusunda “çağ” + “-daş” birleşir. Türkçenin üretken ek sistemi bu tür ortaklık bildiren isimler üretir: “yoldaş”, “kardeş” gibi.
Anlam Değişimi
Başlangıçta nötr bir anlam taşır. Sadece zaman ortaklığını ifade eder. 19. yüzyılda modernleşme süreci hızlanır. Bu dönemde “çağdaş” kelimesi “modern, ilerici” anlamını kazanır. Cumhuriyet ideolojisinde “çağdaş uygarlık” ifadesi merkezi bir yer tutar. Böylece kelime ideolojik bir boyut da edinir.
Tarihsel Tanıklık
-
Uygur metinlerinde “çağ” kullanımı.
-
Tanzimat dönemi gazetelerinde “çağdaş milletler” ifadesi.
-
Cumhuriyet dönemi söylemlerinde yaygın kullanım.
Kaynakça
-
Clauson, Gerard.
-
Erdal, Marcel.
-
Nişanyan, Sevan.