Başım köpük köpük bulut, içim dışım deniz,
Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane Parkı’nda,
Ne sen bunun farkındasın, ne polis farkında.
Yapraklarım yapraklarım, rüzgârda sallanır,
Güneş vurur dallarıma, dallarım yeşillenir,
Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane Parkı’nda,
Ne sen bunun farkındasın, ne polis farkında.
Benim bir yanım İstanbul’da, bir yanım Bursa’da,
Bir yanım hapishanede, bir yanım dışarıda.
Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane Parkı’nda,
Ne sen bunun farkındasın, ne polis farkında.
Başım köpük köpük bulut, içim dışım deniz,
Ben bir ceviz ağacıyım Gülhane Parkı’nda…
Bu dizeler, şiirin en bilinen kısmını taşıyor; aslında Nazım’ın “Ceviz Ağacı” diye anılan parçası, daha uzun bir metnin parçası. Şair, kendini bir ağaç olarak görüyor: Kökleri toprağa, dalları göğe uzanıyor; ne polis ne sevgili farkında bu özgür ruhun. Hapishane duvarları arasında bile içindeki deniz kabarıyor, bulutlar köpürüyor. Ağaç, hem sabit hem özgür; hem burada hem her yerde.
Şiirin hikâyesi, Nazım’ın 1940’lar sonu, 1950’ler başı hapishane yıllarıyla doğrudan bağlı. Çankırı ve Bursa cezaevlerinde geçirdiği uzun süre, şiirine bu imgeyi doğurmuş. Gülhane Parkı’ndaki ceviz ağacı, şairin hayalindeki özgürlüğün simgesi; dışarıda, rüzgârda sallanan, güneşe uzanan bir varlık. Sevgilisi Piraye’ye yazdığı mektuplarda, şiirlerinde bu ağaç sık sık beliriyor. Nazım, o yıllarda hem fiziksel hem ruhsal olarak “dışarıda” olmak istiyordu; ceviz ağacı, o özlemin en güzel ifadesi. Şiir, 1950’de “Yaprak” dergisinde yayımlandı ve yıllarca dillerde kaldı.
Edebiyat açısından “Ceviz Ağacı”, Nazım Hikmet’in en güçlü yanlarını topluyor. Serbest nazımla yazılmış, ritmi dalgalı, dili konuşur gibi. Kendini doğaya benzetmek, hapishanede bile özgür hissetmek… Bu, modernist şiirin zirvesi. İmge basit ama derin: Bir ağaç, bütün bir hayatı, bütün bir direnişi anlatıyor. Türk şiirinde özgürlük temasını bu kadar yalın, bu kadar umutlu işleyen az eser var. Okuyanı sarsıyor çünkü ağaç gibi dururken bile içindeki fırtınayı hissettiriyor; ne polis ne dünya farkında, ama ağaç biliyor.
Aslında bu şiir bize şunu söylüyor: Özgürlük, duvarların içinde de var olabilir. Başın bulut, için deniz olursa, sen hâlâ bir ceviz ağacısın; sallanırsın, yeşillenirsin, yaşarsın. Nazım Hikmet, o hapishane hücresinden bir ağaç dikmiş içimize; yıllardır kök salıyor, dalları hâlâ uzanıyor.