Aristoteles’in Temel Kavramlarının Gölgesinde Euripides’in ‘‘Hekabe’’ Adlı Oyunun İncelemesi
Yazar Yüksel Buse Şahin
ÖN SÖZ
Yunan tragedyası, M.Ö. 6. yüzyılın sonlarından itibaren Antik Yunanistan’daki tiyatrolarda sahnelenen popüler ve etkili bir drama türüydü. Bu türün en ünlü oyun yazarları Eshilos, Sofokles ve Euripides idi ve bu oyun yazarlarının eserlerinin çoğu ilk prömiyerlerinden yüzyıllar sonra bile sahnelenmeye devam etmiştir. Oyun M.Ö. 424 yılında yazılmıştır. Türü ise trajedidir. Oyun Truva Savaşı’nın hemen sonrasını ve savaştan doğan sonuçları konu edinir. Bu çalışmada Aristoteles Poetikası’nın temel kavramları açıklanarak bu kavramlar üzerinden Euripides’in ‘Hekabe’ adlı tiyatro oyunu incelenmesi amaçlanmıştır. Çalışmada aynı zamanda Aristoteles’in Poetikası hakkında bilgiler verilmiş ve Yunan tragedyasındaki yeri ve önemi tiyatro oyununun üzerinden aktarılmıştır.
GİRİŞ
Oyunun Özeti
Troya Savaşı sona ermiş, kent yerle bir olmuştur. Troya Kraliçesi Hekabe, artık Yunanların esiridir. Bir zamanların güçlü kraliçesi, şimdi köle olarak Yunan gemilerinde zincire vurulmuştur. Kocası Priamos öldürülmüş, oğullarının çoğu savaşta can vermiştir. Hekabe yalnızca birkaç çocuğunun yaşadığını sanmaktadır; bunlardan biri Polyksene, diğeri ise Trakya Kralı Polymestor’a emanet edilmiş küçük oğlu Polydoros’tur.
Oyun, Yunan donanmasının Trakya kıyısında beklediği bir zamanda geçer. Hekabe’nin ilk felaketi, Akhilleus’un hayaletinin ortaya çıkmasıyla başlar. Akhilleus’un ruhu, Yunanlara rüzgârların esmesi için kendi mezarına Hekabe’nin kızı Polyxene’nin kurban edilmesini ister. Komutan Odysseus, bu isteği uygulatmak için gelir. Hekabe yalvarır, gözyaşlarına boğulur, kızını kurtarmak ister; ancak Polyxene onurlu davranır ve özgür bir şekilde ölümü kabul eder. Kurban edilmeden önce esaret altında yaşamaktansa ölmenin daha asil olduğunu söyler. Genç kızın ölümüyle Hekabe ikinci kez yıkılır.
Tam bu acıyı yaşarken yeni bir felaket haberi gelir. Hekabe’nin küçük oğlu Polydoros’un cansız bedeni kıyıya vurmuştur. Hekabe, oğlunu tanır ve Trakya Kralı Polymestor’un ihanetiyle gerçeği öğrenir: Polydoros’u, sakladığı hazineleri almak için öldürmüştür. Bu haber Hekabe’nin içindeki acıyı öfkeye dönüştürür. Hekabe, Agamemnon’un desteğini alarak bir plan yapar. Polymestor’u kandırır, ona sözde gizli hazinelerin yerini göstereceğini söyler. Polymestor, altın umuduyla oğullarıyla birlikte Hekabe’nin yanına gelir. Ancak Hekabe ve yanındaki Truva kadınları, kralın üzerine atılırlar. Polymestor’un gözlerini oyar ve oğullarını öldürürler. Böylece Hekabe, oğlunun intikamını kendi elleriyle alır.
Olayın ardından Agamemnon gelir ve durumu yargılar. Polymestor, Hekabe’yi suçlar ama herkes onun hainliğini öğrenir; Hekabe’nin eylemi bir tür adalet olarak görülür. Yine de tanrılar dünyasında bu adalet, insani düzeyde bir huzur getirmez. Polymestor, Hekabe’ye bir kehanette bulunur: Kısa süre sonra köpek biçimine dönüşerek denize atlayacak ve orada ölecektir.
Oyun, Hekabe’nin yaşadığı tüm felaketlerin ardından, insanın kader karşısındaki çaresizliğini ve adalet arayışının ne denli yıkıcı olabileceğini göstererek sona erer.
Aristoteles’in Temel Kavramları
Aristoteles’in Poetika’sı tarihte sanat olayını araştıran ilk eserdir. Tek eseri olan Poetika’sında belli başlı temel kavramlardan bahsetmiştir. Bunlar, şiir ve tiyatro sanatının incelenmesi açısından oldukça kıymetlidir.
Bunlardan başlıca olanlar şunlardır:
1. Mimesis (Taklit): Platon ve Aristoteles tarafından kabul edilmiştir. Aslen taklitetme anlamına gelir. Aristo’ya göre sanatın ve tiyatronun aslında bütünü bir taklitten, yani mimesisten ibarettir. O halde epos, tragedya, komedya, dithyrambos şiiri ile flüt ve kitara sanatlarının büyük bir kısmı; bütün bunlar genel olarak taklittir (mimesis). (s.11)
2. Anagnorisis (Tanıma, farkına varma): Bu yöntem de ilk olarak Aristoteles tarafından kullanılmıştır. Metinde bir şahsın ya da bilinen durumun aslında göründüğü gibi olmadığının farkına varılması olayı. Çoğu zaman bunun farkına varan kimse için bu farkındalık hem onu hem de hikâyeyi etkileyen bir dönüm noktası olabilmektedir. Cehaletten uyanma da denmektedir.
3. Peripeteia (Dönüş, tersine dönme): Olayların gidişatının hiç beklenmedik bir yöne doğru bir anda değişmesidir. Kişinin kaderinin tam tersi yönünde ilerlemesi olayı. Bu temel kavramın devreye girmesi izleyicinin ve okuyucunun ilgisini çeker. (2006 yılında The New York Times’da yayınlanan bir makalede Michael Cooper, William Weld’in Massachusetts valisi olarak ikinci dönemini “siyasi peripeteia” olarak tanımlamıştır: “ezici bir zaferle başladı ve hüsrana uğramış umutlar ve istifasıyla sona erdi.”)
4. Katharsis (Arınma, temizlenme): Belli duygulara (bunlar genelde merhamet ya da öfke) mahal vererek kişinin bu duyguları dışa vurması ile yaşanan bir rahatlama, bir temizlenmedir. Güçlü ve bastırılmış duygularından kurtulmaktır. Tragedyanın izleyici üzerindeki etkisidir. “Aristoteles tragedyanın gereğini, katharsis, temizlenme, tutkulardan arınma diye gösterir. Böylece, tragedyayı psikolojik olarak temellendirmek ister.” (s. 102)
5. Mythos (Olay örgüsü): Öykünün kendisi, yani olay örgüsüdür. Aristoteles için önemli bir kavramdır çünkü olay örgüsü bir bütünlük içerir.
Aristoteles’in Kavramlarına Göre ‘Hekabe’ Adlı Oyunun İncelenmesi
1. Mimesis (Taklit): “Ah yavrum! Senin için gözyaşlarım kurudu.Bu eller seni okşamaya alışmıştı.Şimdi soğuk bedenine dokunmaya korkuyorum.Benim için tek teselli senin onurlu ölümün olacak.”Bu sahnede Euripides, mimesis yoluyla bir annenin yaşadığı yıkımı sahneye taşır.Seyirci, Kraliçe Hekabe’nin değil, insanın trajedisini görür. Hekabe’nin acısı ne sarayane soya özgüdür, evrenseldir. Bu da tragedyanın Aristoteles’in tanımındaki temelişlevini yerine getirir: “İnsan eylemlerinin taklidi aracılığıyla korku ve acıma duyguları uyandırmak.”
2. Anognorisis (Tanıma, farkına varma): Hekabe’nin küçük oğlu Polydoros’u emanet ettiği Polymestor’un aslında dost olmadığını, altınları ele geçirmek için oğlunu öldürüp denize attığını öğrendiği an, bu tanıma örnek verilir. “Kendi misafirimdi benim, evimde, soframda, şu Trakyalı binici, çocuğu ihtiyar babası gizlice ona götürüp emanet etmişti… Onca misafirlik böyle mi karşılanacaktı?”(s. 38)
3. Peripeteia (Dönüş, tersine dönme): Hekabe soylu, asil ve zengin bir kraliçe iken şehrin işgale uğramasının ardından bir saraydan çıkıp bir çadırda köle olarak hayatına devam etmesi. Oğulları ve kızları hayatta ve sağlıklı iken çoğunun ölmüş ve kayıp olması.
“Ah, koca saray, bir zamanlar mutlulukla doluydu, ah, zenginlikle yüklü, hele çocuklar en büyük mutluluktu, ah, sen Priamos ve çocukların buradaki tiritlemiş ihtiyar anneleri, -tüm onurumuz gasp edilip de nasıl bir boşluğa düşmekteyiz böyle? Ve birimiz sarayının zenginlikleriyle, öbürümüz, kentin yurttaşlığının verdiği onurla nasıl övünüp dururduk. Ama bunların hiçbir anlamı yok artık.”(s. 35)
4. Katharsis (Arınma, temizlenme): Hekabe’nin oğlunun ölümünü öğrendikten sonra artık tamamen kinle dolması ve o zamana kadar pasif ve çaresiz bir kadınken tamamen, intikam ateşi ile yanması olayı bu kavrama verilecek en güzel örnektir. Bu ateş ile Trakya Kralını tuzağa düşürüp gözlerini kör edip oğullarını da öldürür. “Şimdi kapının önüne çıkınca göreceksin, nasıl körler gibi yalpalayarak öne doğru sürükleniyor ve kahraman Troyalı Kadınlarla birlikte şişlediğim oğullarının ölüsünü de göreceksin… Çekti cezasını bak, çadırdan çıktı geliyor, gördün mü?” (s.52)
Sonuç
Polyxene’nin kurban edilmesi, Polydoros’un ölümü ve Polymestor’un cezalandırılması, mantıksal bir neden-sonuç zinciriyle birbirine bağlanır. Kahramanın yazgısındaki değişim ve fark ediş anı, tragedyanın dramatik etkisini güçlendirir. Hekabe’nin bir kraliçeden köleye dönüşmesi, ardından bilinçli bir intikamcıya evrilmesi anlatılır. Seyircide uyandırılan acıma ve korku duyguları, oyunun sonunda ruhsal bir arınmaya dönüşür. Hekabe’nin yaşadığı kayıplar ve intikam arayışı, mimesis yoluyla insanın evrensel acısını sahneye taşır. Sonunda Hekabe’nin kaderi, insanın adalet arayışıyla sınanan trajik doğasını gösterir ve tragedya seyirciye hem sarsıcı hem de arındırıcı bir deneyim sunar.
KAYNAKÇA
GÜÇBİLMEZ, Beliz, Antik Yunan Tiyatrosunda İroni, (1994)
Euripides, Hekabe, (2013), Mitos Boyut
Aristoteles, Poetika, (1987), Remzi Kitabevi
DANIŞ, Enise Betül, Aristoteles’in Mimesis Teorisini Doğa, Gaye Ve İşlev Kavramları
Üzerinden Okuma Denemesi, (2022)