Yolmak Kelimesinin Etimolojisi: Koparma Eyleminden Mecaza
Yolmak fiili Eski Türkçedeki yul- kökünden türemiştir. Bu kök, “koparmak, çekip ayırmak, sökmek” anlamlarını taşır. Anadolu sahasında /u/ ünlüsü zamanla daralır ve yuvarlaklık zayıflar; böylece yul- kökü Oğuz Türkçesinde yol- biçimini alır. Bugünkü “yolmak” fiili, bu fonetik değişimin ve yapım sürecinin sonucudur.
Köken ve Tarihsel Tanıklık
Orhon Yazıtları’nda doğrudan “yolmak” biçimi yer almaz; ancak yul- kökü Eski Türkçede çeşitli metinlerde görülür. 11. yüzyılda Dîvânu Lugâti’t-Türk’te yul- fiili “koparmak” anlamıyla kaydedilir. Kaşgarlı Mahmud, kelimeyi özellikle tüy ve kıl koparma bağlamında açıklar. Bu kullanım, fiilin somut ve fiziksel bir eylemi ifade ettiğini gösterir.
Fiile mastar eki -mak getirilerek “yolmak” biçimi oluşur. Oğuz sahasında ünlü değişimiyle birlikte kelime bugünkü fonetik yapısına kavuşur. Kıpçak ve Karluk lehçelerinde jul- ya da yul- biçimleri yaşamaya devam eder. Bu durum, kökün Türk lehçeleri arasında ortak ve eski bir miras olduğunu gösterir.
Anlam Gelişimi ve Mecazlaşma
Başlangıçta “kılı, tüyü ya da otu kökünden koparmak” anlamı baskındır. Tarım ve hayvancılıkla ilişkili metinlerde bu kullanım yaygındır. Anadolu sahasında “kaz yolmak” ve “ot yolmak” ifadeleri yerleşik hâle gelir.
Zamanla fiil mecaz anlam kazanır. “Birini yolmak” ifadesi, maddi çıkar sağlamak anlamında kullanılır. Bu mecaz, fiziksel koparma eylemini ekonomik sömürü kavramına taşır. Osmanlı dönemi halk anlatılarında bu tür kullanım örnekleri görülür. Böylece kelime, somut hareketten toplumsal ilişkilere uzanan bir semantik genişleme yaşar.
Günümüz Türkçesindeki Konumu
Modern Türkçede “yolmak” hem temel anlamını hem de argo bağlamını korur. Tarımsal bağlamda hâlâ aktif biçimde kullanılır. Argo kullanımda ise “birini yolmak” maddi kazanç sağlamak anlamı taşır. Bu çift katmanlı yapı, kelimenin kültürel sürekliliğini gösterir.
“Yolmak” fiili, Eski Türkçedeki yul- kökünden bugüne uzanan çizgide hem fonetik hem anlamsal dönüşüm yaşamış; ancak temel eylem çekirdeğini kaybetmemiştir. Bu durum, Türkçede kök fiillerin tarihsel dayanıklılığını ortaya koyar.
Kaynakça
-
Clauson, Sir Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Oxford, 1972.
-
Erdal, Marcel. A Grammar of Old Turkic. Brill, 2004.
-
Kaşgarlı Mahmud. Dîvânu Lugâti’t-Türk. 11. yüzyıl.