Dörtnala gelip Uzak Asya’dan
Akdeniz’e bir kısrak başı gibi uzanan
bu memleket, bizim.
Bilekler kan içinde, dişler kenetli, ayaklar çıplak
ve ipek bir halıya benzeyen toprak,
bu cehennem, bu cennet bizim.
Kapansın el kapıları, bir daha açılmasın,
yok edin insanın insana kulluğunu,
bu dâvet bizim…
Yaşamak bir ağaç gibi tek ve hür
ve bir orman gibi kardeşçesine,
bu hasret bizim…
Bu şiir, Nazım Hikmet’in 1930’ların sonu ile 1940’ların başındaki toplumcu gerçekçi döneminin en güçlü seslerinden biri olarak durur; kesin bir yazılma anı ya da tek bir olayla bağdaştırılan kişisel bir hikâye yok. Nazım’ın o yıllarda hapishane öncesi ve sonrası mücadele dolu hayatı, işçi sınıfının acıları, sömürüye karşı öfke ve özgür bir gelecek hayali şiirin damarlarında akar. “Bu memleket bizim” vurgusu, vatanı elitlerin ya da sömürenlerin değil, emek verenlerin, kan dökenlerin, dişlerini sıkanların malı olarak ilan eder. Şiir, 1940’larda yazılmış gibi durur ve Nazım’ın “Memleketimden İnsan Manzaraları” gibi büyük eserleriyle aynı ruhu taşır; ama daha kısa, daha vurucu bir manifesto haline gelmiştir. Bestelenip Genco Erkal, Zülfü Livaneli gibi sanatçılar tarafından seslendirilince, törenlerde, mitinglerde, kutlamalarda milyonların diline yerleşti.
Şiir boyunca memleket, hem acımasız bir cehennem hem de potansiyel bir cennet olarak resmedilir; bu ikilik, Nazım’ın gerçekçiliğini gösterir. Kısrak başı gibi uzanan coğrafya, Anadolu’nun tarihsel yolculuğunu simgeler; bileklerdeki kan, dişlerdeki kenet, ayaklardaki çıplaklık ise sömürünün bedelini. “İpek halı” benzetmesi toprağın zenginliğini, ama o zenginliğin emekçiye değil efendiye gittiğini acı bir ironiyle vurgular. “Kapansın el kapıları” çağrısı, sömürünün kapılarını sonsuza dek kapatma isteğidir; “insanın insana kulluğu” ise sınıf ayrımının en net ifadesi. Son bölümdeki “ağaç gibi tek ve hür / orman gibi kardeşçesine” dizeleri, bireysel özgürlükle kolektif dayanışmayı birleştiren ütopyayı çizer; bu hasret, sadece şaire değil, herkese aittir.
Edebiyatımızdaki önemi, Nazım’ın şiiri bir davetnameye, bir çağrıya dönüştürmesinde yatar. O, vatan sevgisini milliyetçi bir coşkuyla değil, sınıf bilinciyle yoğurur; memleketi sahiplenirken, onu yeniden inşa etme iradesini koyar ortaya. “Bu davet bizim” tekrarı, şiiri bireyselden toplumsala taşır; okuyanı pasif bir dinleyici olmaktan çıkarıp, o davete katılmaya zorlar. Türk şiirinde vatan teması genellikle lirik ya da epik bir tonda işlenir; Nazım burada ise devrimci bir coşkuyla, somut imgelerle konuşur. Dizeler, yıllardır miting meydanlarında, 1 Mayıs’larda, bağımsızlık yürüyüşlerinde yankılanır; çünkü “bu hasret bizim” cümlesi, özgür ve eşit bir hayat özlemini en kısa, en güçlü şekilde özetler. Şiir, okunduğunda kanı kaynatır; çünkü Nazım vatanı bir soyut kavram olmaktan çıkarıp, emekle, mücadeleyle, kardeşlikle dolu bir gelecek projesine çevirir. Bu yüzden hâlâ taze, hâlâ yakıcı; çünkü o davet hâlâ yapılmayı, o hasret hâlâ giderilmeyi bekliyor.
