“Fare” Kelimesinin Etimolojisi

Türkçede “Fare” Sözcüğünün Kökeni

“Fare” kelimesi, Türkçede küçük kemirgenleri ifade eden yaygın bir hayvan adıdır. Sözcüğün kökeni Türkçeye dışarıdan girmiş bir kelimeye dayanır. Türk dilinin tarihsel söz varlığı incelendiğinde “fare”nin Eski Farsça kökenli olduğu görülür. Farsçada “mūš” veya bazı lehçelerde “fare / farah” biçiminde kullanılan kelime, zamanla Anadolu coğrafyasındaki Türk lehçelerinde farklı fonetik uyarlamalara uğramıştır. Bugünkü biçimi ise Osmanlı Türkçesi döneminde sabitleşmiştir.

Türkçenin erken dönem metinlerinde fare için farklı kelimeler kullanılmıştır. Eski Türkçede “sıçgan” veya “sıçan” kelimesi küçük kemirgenleri ifade ederdi. Günümüz Türkçesinde “sıçan” kelimesi daha büyük türleri anlatırken “fare” daha küçük kemirgenleri ifade eder. Bu durum Türkçedeki hayvan adlarında görülen anlam ayrışmasının tipik örneklerinden biridir.

Fonetik ve Anlamsal Gelişim

Kelimenin Türkçeye geçiş sürecinde belirgin bir fonetik sadeleşme yaşanır. Farsçadaki uzun ünlü yapısı Türkçede korunmaz. Türkçe ses sistemi kelimeyi iki heceli ve açık ünlülü bir biçime dönüştürür. “Fa-re” biçimi Türkçenin hece yapısına oldukça uygundur.

Anlamsal açıdan kelime büyük bir değişim yaşamaz. Kemirgen hayvanı ifade eden anlamını korur. Ancak Osmanlı metinlerinde kelimenin mecaz kullanımlarına rastlanır. Örneğin bazı divan şiirlerinde korkak veya saklanan kişi için “fare gibi” benzetmesi yapılır.

Türk edebiyatının erken dönem metinlerinde hayvan adları çoğunlukla sembolik kullanılır. 15. yüzyıl metinlerinde “fare” kelimesi ev yaşamı ve tahıl depolarıyla ilişkilendirilir. Bu durum tarım toplumlarında farelerin ekonomik zarar veren hayvanlar olarak algılanmasından kaynaklanır.

Tarihi Metinlerde Kullanımı

Osmanlı dönemine ait bazı metinlerde kelimenin kullanımı açık biçimde görülür.

16. yüzyıl tıp metinlerinde depolardaki tahılı kemiren hayvanlardan söz edilirken “fare” kelimesi kullanılır.
    Evliya Çelebi Seyahatnâmesi’nde bazı şehirlerin depolarında farelerin çoğaldığı anlatılır.

Bu örnekler kelimenin erken Osmanlı döneminde artık yaygınlaştığını gösterir.

Türkçede Kelimenin Yaşamı

Modern Türkçede “fare” kelimesi yalnızca zoolojik bir terim değildir. Teknolojik gelişmeler kelimeye yeni bir anlam katmıştır. Bilgisayar teknolojisinin yayılmasıyla birlikte İngilizcedeki mouse kelimesinin karşılığı olarak “bilgisayar faresi” terimi kullanılır. Bu kullanım metaforik bir aktarım örneğidir.

Böylece kelime biyolojik bir kavramdan teknoloji terminolojisine uzanan yeni bir semantik alan kazanmıştır.

Kaynakça

Nişanyan, Sevan. Sözlerin Soyağacı: Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü.
Clauson, Gerard. An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish.
Tietze, Andreas. Tarihi ve Etimolojik Türkiye Türkçesi Lugatı.