Modern İnsanın Bilgi, Arzu ve Ahlakla İmtihanı
Goethe’den Adnan Adıvar’a, oradan yapay zekâ çağına uzanan bir modernlik muhasebesi
Bazı eserler vardır; yazıldıkları çağın sınırlarını aşar, yalnızca kendi dönemlerinin değil, bütün zamanların aynası hâline gelirler. Goethe’nin Faust’u da böyle bir eserdir. İlk bakışta şeytanla anlaşma yapan bir bilginin trajedisi gibi görünür. Fakat metnin içine girildikçe anlaşılır ki Faust, yalnızca bir adamın günahı değil; insanlığın bilgiyle, arzuyla, iktidarla, aşkla, suçla, pişmanlıkla ve kurtuluş umuduyla kurduğu uzun ilişkinin büyük sahnesidir.
Faust’u büyük yapan şey, onun sıradan bir kötülük figürü olmamasıdır. O, yalnızca günaha düşen bir insan değildir; bilmek isteyen, yetinmeyen, sınırları zorlayan, hayatın bütün imkânlarını sonuna kadar denemek isteyen modern insandır. Onun trajedisi cehaletten değil, bilginin yetmemesinden doğar. Felsefeyi, hukuku, tıbbı ve ilahiyatı öğrenmiştir; fakat bütün bu bilgiler ona varlığın özünü, hayatın anlamını ve ruhun huzurunu vermemiştir. İşte Faust’un asıl sorusu burada başlar: İnsan çok şey bildiğinde gerçekten olgunlaşır mı, yoksa yalnızca daha güçlü ve daha tehlikeli bir varlığa mı dönüşür?
Bu soru bugün, Goethe’nin çağından daha az önemli değildir; belki daha da yakıcıdır. Çünkü çağımızda bilgi hiç olmadığı kadar çoğalmış, teknoloji insanın eline olağanüstü imkânlar vermiş, yapay zekâdan biyoteknolojiye, finansal sistemlerden dijital ağlara kadar insanın dünyayı dönüştürme kudreti akıl almaz ölçüde artmıştır. Fakat aynı hızla hikmetimiz, merhametimiz ve ahlaki sorumluluğumuz da artmış mıdır? Goethe’nin Faust’u tam da bu sorunun edebî, felsefî ve ahlaki zeminidir.
Bilginin Yetmediği Yerde Başlayan Trajedi
Faust’un odasında başlayan kriz, modern insanın en eski ve en yeni krizidir. Faust çok okumuş, çok öğrenmiş, çok düşünmüştür. Fakat bütün bunlar onu tamamlamamıştır. Onun huzursuzluğu bilgisizlikten değil, bilginin sınırına çarpmaktan doğar. Bu bakımdan Faust, yalnızca eski çağların büyücüsü ya da şeytanla pazarlık eden efsanevi bir bilgin değildir; o, modern üniversite insanının, bilim insanının, teknoloji kurucusunun, hatta çağdaş entelektüelin de sembolüdür.
Modern insan bilgiyi çoğalttıkça dünyaya hâkim olacağını düşündü. Doğayı çözecek, hastalıkları yenecek, toplumları düzenleyecek, geleceği planlayacak, zamanı hızlandıracak, ölümü geciktirecek, belki bir gün onu da aşacaktı. Fakat Goethe’nin sezdiği şey şuydu: Bilgi, hikmetle birleşmezse insanı huzura değil, daha büyük bir açlığa da sürükleyebilir.
Faust’un Toprak Ruhu’na yönelmesi bu anlamda önemlidir. Toprak Ruhu, yalnızca doğaüstü bir figür değildir; hayatın canlı özü, varlığın büyük bütünlüğü, kitaplara sığmayan hakikattir. Faust bu hakikate ulaşmak ister. Ancak onun arzusu büyüktür; varlığı bu büyüklüğü taşıyacak olgunlukta değildir. Hakikati istemek başka, hakikati taşıyabilmek başkadır. Faust’un trajedisi biraz da bu farkı görememesinden doğar.
Bu noktada Wagner figürü de dikkat çekicidir. Wagner, Faust’un karşı kutbudur. Kitap bilgisiyle yetinir, akademik düzenin güvenli alanında kalır, ilerleme fikrine yüzeysel bir güven duyar. Faust’un derdi bilginin yetmemesidir; Wagner’in sınırlılığı ise bilginin yettiğini sanmasıdır. Goethe, bu karşıtlıkla kuru malumat ile canlı hikmet arasındaki farkı gösterir.
Bugünün dünyasında da benzer bir gerilim yok mudur? Bilgiye erişim kolaylaşmış, ama bilgelik nadirleşmiştir. Herkesin elinde ekran vardır, fakat herkesin içinde derinlik yoktur. Veri çoğalmakta, anlam azalmaktadır. İşte Faust’un odası, bugün de bilgisayar ekranlarının, laboratuvarların, veri merkezlerinin ve modern şehirlerin içinde yaşamaya devam etmektedir.
Mephistopheles: Dış Şeytan mı, İç Gölge mi?
Faust’un en unutulmaz figürlerinden biri Mephistopheles’tir. Onu yalnızca geleneksel anlamda “şeytan” olarak görmek, Goethe’nin derinliğini eksiltir. Mephistopheles elbette ayartıcıdır; fakat onun gücü, insana tamamen yabancı bir kötülük sunmasından gelmez. Tam tersine, insanın içinde zaten var olan sabırsızlığı, alayı, ölçüsüzlüğü, hazzı ve inkârı konuşturur.
Mephistopheles, kutsalı küçümseyen, ideali dünyevileştiren, yüksek değerleri alaya alan, bağlılığı zayıflık gibi gösteren negatif zekâdır. Çok zekidir, fakat yaratıcı değildir. Her şeyi çözer, ama hiçbir şeyi kuramaz. Her değeri sorgular, fakat yerine daha yüksek bir değer koyamaz. Anlamı yıkar; fakat anlam inşa edemez.
Bu yönüyle Mephistopheles, modern dünyanın da tanıdığı bir figürdür. Bugün o artık boynuzlu, korkunç bir varlık olarak değil; hız, verimlilik, sınırsız tüketim, sürekli görünürlük, haz endüstrisi, algoritmik yönlendirme ve “daha fazlası” vaadi olarak karşımıza çıkar. Modern insan, çoğu zaman kendi gölgesini dışarıda arar; oysa o gölge kendi arzularında, kurumlarında, teknolojilerinde ve gündelik alışkanlıklarında yaşamaktadır.
Mephistopheles’in Faust üzerindeki etkisi de buradan gelir. Faust’a yabancı bir şey teklif etmez; onun zaten içinde var olan “yetmez” duygusunu büyütür. Faust bilmek ister; Mephistopheles ona sınırları aşmayı fısıldar. Faust yaşamak ister; Mephistopheles ona hazzı sunar. Faust dünyayı dönüştürmek ister; Mephistopheles ona araç sağlar. Fakat bütün bu araçların sonunda şu soru kalır: İnsan kendi gölgesiyle anlaşma yaptığında, artık kimi suçlayabilir?
Anlaşma: Ruhun Pazarlığı ve Modern Öznellik
Faust ile Mephistopheles arasındaki anlaşma, Batı edebiyatının en güçlü sembollerinden biridir. Geleneksel anlatıda bu, ruhun şeytana satılmasıdır. Fakat Goethe’de mesele daha karmaşıktır. Faust yalnızca haz istemez. Onun aradığı şey, hayatın bütün imkânlarını sonuna kadar denemektir. Bilmek, sevmek, gençleşmek, dünyaya karışmak, güzelliğe ulaşmak, iktidar kurmak, toprak kazanmak ve sonunda “işte budur” diyebileceği mutlak tatmin anını bulmak ister.
Bu yönüyle anlaşma, modern öznenin sınırsız deneyim arzusunu temsil eder. Modern insan kendi hayatını kendi kurmak ister. Gelenek, din, toplum, kader ve metafizik sınırlar karşısında özerklik talep eder. Bu talep bütünüyle olumsuz değildir, insanın özgürleşme arzusunu taşır. Fakat özerklik, ölçüyle birleşmediğinde sorumluluk değil, sınırsızlık üretir. İnsan kendi kaderinin efendisi olmak isterken, arzularının kölesi hâline gelebilir.
Faust’un yemini bu bakımdan önemlidir. Eğer bir gün içi rahatlamış hâlde durursa, kendinden hoşnut olursa, “tamam” derse yok olmayı kabul eder. Yani Faust için durmak, ölmek gibidir. Onu yaşatan şey sürekli ileri atılma, sürekli aşma, sürekli daha fazlasını isteme duygusudur. Bu duygu, modern gelişmenin de motorudur. Fakat aynı zamanda modern felaketlerin de kaynağıdır.
Bugünün kalkınma ideolojileri, teknolojik yarışları ve ekonomik sistemleri de benzer bir Faustî anlaşmanın eşiğinde durmaz mı? Daha çok üretim, daha çok hız, daha çok veri, daha çok kontrol, daha çok büyüme, daha çok görünürlük… Fakat bütün bunların ortasında insan hangi değerlerden vazgeçmektedir? Faust’un anlaşması, yalnızca bireysel bir günah değil, modern uygarlığın sözleşme sorunudur.
Devamı var…
