Tosya’nın Dillere Destan Türküsü ve Hikâyesi
Kastamonu’nun Tosya ilçesine ait “Tiridine Bandım” türküsü eğlenceli sözleriyle bilinse de ardında derin bir toplumsal hikâye barındırıyor. Türkü halk ozanlarının bey zulmüne karşı hiciv dolu bir tepkisi olarak doğdu ve yüzyıllardır dilden dile aktarıldı.
Türkiye’nin en bilinen oyun havalarından biri olan “Tiridine Bandım” aslında köylülerin yaşadığı adaletsizliğe karşı bir başkaldırının sembolü.
Manda neden söğüt dalına yuva yapıyor? (Kuş mu bu?)
Sinek koskoca manda yavrusunu nasıl kapıp götürüyor? (Sinek değil ejderha mübarek!)
Öküz torbadan nasıl düşüyor? (O torba ne kadar büyük olabilir ki?)
Gelin, Kastamonu Tosya’dan yükselen bu “saçma” görünen sözlerin arkasındaki muazzam zekayı, hicvi ve toplumsal eleştiriyi beraber keşfedelim.
1. Manda Kuş Değildir Ama Söğüt de Bildiğiniz Ağaç Değildir!
Türkünün en başında bizi karşılayan o absürt görüntü aslında bir doğa harikasının ve yerel ağzın ürünüdür.
İşin aslı şu, Tosya’da Devrez Çayı kenarında salkım söğütler yetişir. Bu ağaçların dalları o kadar uzundur ki yere kadar değer. Mandalar da güneşten kaçmak için bu dalların altına girip saklanır. Dışarıdan bakınca manda dalların arasında yani “yuvasında” gibi görünür. Peki sinek yavruyu nasıl kapar? Tosya ağzında “kapmak”, bildiğimiz “ısırılmak” demektir. Sinekler mandanın yavrusunu ısırınca ozanımız bu durumu beyin zulmüne bir gönderme yaparak dile getirir.
2. “Öküzüm Torbadan Düştü”: Bir Açlık Manifestosu
“Sabahınan erken çifte giderken öküzüm torbadan düştü…”
Buradaki mesele fiziksel bir düşme değil bir mağduriyettir. Çift süren öküzün enerjisi, boynuna asılan yem torbasına bağlıdır. Eğer o torba düşerse öküz aç kalır, iş yapamaz.
Ozan burada aslında kendine ve halka gönderme yapıyor: “Bize yemek yerine sadece etin suyunu (tiridini) verdiniz bizi aç bıraktınız; artık bu düzen yürümez!” diyor.
3. Müezzin Neden Minareden Uçtu?
İşte zurnanın “zırt” dediği yer burası. Dönemin zalim beyi, din adamlarını kendi çıkarları için kullanmaya kalkınca ozan taşı gediğine koyuyor.
Diyor ki: “Siz halkı savunmak yerine güçlünün yanında durursanız inandırıcılığınızı yitirir o yüce makamlardan (minareden) manen uçup gidersiniz!”
Yani neymiş? Kanat gerekmezmiş hakikatten sapan zaten yere çakılırmış.
4. Bedava mı Sandın? Para Vidim Aldım!
Türkünün nakaratındaki o meşhur “Tiridine bandım” kısmı, aslında büyük bir protestonun finalidir. Bey, ozanları cezalandırmak için onlara sadece etin suyuyla (tirit) ekmek yedirmiştir.
Ozan ise sazı eline alınca patlatır bombayı:
