Leman Ergül KÜLEKÇİ
Gündönümü, Ostara, Nevruz, Easter ya da Paskalya
Kuzey yarım kürede yaşayan ve tarımla uğraşan topluluklar için bahar ekinoksu önemli bir gündür. Güneş, 20-21 Mart’ta güney yarımküreden kuzey yarımküreye döner ve her iki yarım kürede de gece ve gündüz süreleri eşit olur. Bu gün tabiatın yeniden canlanışına, doğurganlığa, büyümeye ve berekete işaret eder. Astronomik ve mevsimsel olarak baharın başladığı gün kabul edilir.
Ekinoks sözcüğü Latincedir ve ‘aequus’ (eşit) ve ‘nox’ (gece) sözcüklerinin birleşik kullanımı ile ortaya çıkmıştır. Ostara ‘dan Nevruz ‘a kadar birçok farklı isim alan ekinoks tüm toplumlarda en önemli pagan bayramlarından biri olarak kabul edilir.
Baharın gelişiyle yeni bir dönem başlamış; toprak bitkilerle, çiçeklerle süslenmiş; hayvanlar doğadaki yerini almıştır. Doğa’nın canlanmasıyla yaşam, ölüme karşı bir kez daha zafer kazanmıştır.
Ostara sözcüğü ise Germen Tanrıçası Eostre (Ostara)’den gelmektedir. Kelime anlamı “parlayan” demektir. Bahar ve bereket tanrıçası olan Eostre’nin en önemli iki sembolü tavşan ve yumurtadır. Bu nedenle Germen paganizmindeki Ostara olarak adlandırılan bahar gün dönümü, birçok kültürde yeni bir yılın başlangıcı kabul olarak edilir.
Etrafındaki her şeyin ‘Kutsal Olan‘ın tezahürü olan pagan inancı için zaman, doğrusal değil döngüsel olarak akar. Mevsim döngüleriyle uyumlanmak pagan için önemlidir. Bu nedenle pagan bayramlarında pagan pratikleri olarak ritüeller yapılmaktadır. Pagan bayramında kutlanan sadece döngü değil aynı zamanda ilk örneğe atıfta bulunma, döngünün her sene yenilenişinin kutlanmasıdır. Bu yinelenme maddeye bürünerek sürekliliği sağlayacaktır.
Eski toplumlarda da var olan mevsimsel döngülerle olan kutlamalar ve Kelt bayramları, günümüz neo-paganizmin içine de dâhil edilmiştir. Ostara, sekiz neo-pagan sabbatından (Samhain, Yule, Imbolc, Beltane, Litha, Lughnassadh, Mabon) birisidir.
Kelt paganizminde bahar tanrıçası olan Ostara adı Paskalya Bayramı’nın Almancası olan Ostern‘den gelmektedir. Hıristiyanlık Germania’da egemen olunca tanrılar kötü ruhlar, tanrıçalar da büyücü olarak görülmüşlerdir. Odin ve Ostara bayramlarının yerini Noel ve Paskalya (Easter) bayramları aldı. Ostara’nın kökeni Hıristiyanlık öncesi döneme dayanır ve Germen bahar tanrıçası olan Eostre ya da eski İngilizce’de Ēostre için kutlanır. Buradan anlaşılıyor ki; Hıristiyanlık, paganizmi yok etmeye çalışırken aslında yok edememiş ve kendi içerisine almıştır.
İlkbahar ile ilgili olan her panteondan ilişkilendirilen tanrıçalara örnek vermek gerekirse Roma Tanrıçası Kibele, İskandinav Tanrıçası Frejya, Mısır Tanrıçası İsis ve son olarak Hint Tanrıçası Sariswati… Karanlık ve soğuktan nefret eden Freya’nın dönüşüyle birlikte dünyaya ılık ve güneşli hava, bolluk ve bereket gelir…
Peki, bu bayram nasıl oluşmuştu? Tanrıça Eostre bir kuşu tavşana çevirir ve o tavşana çevrilen kuş renkli yumurtalar bırakarak, onun festivalini renklendirir. Tavşan Ostara bayramı için kutsal totem hayvanıdır. Ostera; doğurganlık, cinsellik, üreme, bolluk, bereket ve “tavşanın” yumurtlaması gibi yeni şeylere başlamak için elverişli bir zaman dilimidir. Ostara aynı zamanda ekim zamanıdır.
Yumurta motifi aslında bir denge sembolüdür.
Germen paganları gecenin gündüze eşit olduğu tam o anda, yumurtanın dikey durabileceğine inanıyorlardı. Yumurtanın dikey durabildiği o an yeryüzü ile gökyüzünün de dengede olduğu andır. Bahar ekinoksu (ostara/nevruz) kutlamalarında masalarda görülen yumurtalar da aslında bu anı temsil etmektedir
Anadolu’da nevruzda yumurta boyama, yumurta tokuşturma, semeni yani buğday çimlendirerek suya bırakma, ateşten atlama adetleri gibi ritüeller aslında kültürler arası geçişin örneklerindendir.
Anadolu ve Orta Asya’da nevroz çeşitli isimlerle anılır: Noruz, Navrız, Newroz, Naurus, Ergenekon, Bozkurt, Nevruz-i Sultani, Sultan Nevruz, Mart Dokuzu, Mart Bozumu gibi. Kırım Türkleri Navrez, Gündönümü, Batı Trakya Türkleri Mevris, Makedonya ve Kosova Türkleri Sultanı Navrız ve Gagavuzlar İlkyaz Bayramı veya Baba Marta derler.
Nevruz’u Perslere, ateş kültü Zerdüşt inancına dayandıran bazı söylemler olsa da bu bayramın kökenini, dünyanın bilinen en eski uygarlık olarak kabul edilen Sümerlerde de bulabiliriz (Muazzez İlmiye Çığ).
Modern insanın şehir yaşantısının gerekliliklerine bağlı yaşaması sebebiyle doğal işleyişlerin farkındalığından kopmuştur. Farkındalığımızın artıp, doğal köklerimize dönmemiz dileğiyle…
Hoş geldin yeni bir bahar, yeni bir yıl, yeni bir başlangıç!
KAYNAK
- ALTUNAY, Erhan. Paganizm I, Destek Yayınları, 2017.
- ALTUNAY, Erhan. Kelt ve Germen Paganizmi, Destek Yayınları, 2019.
- ALTUNAY, Erhan. Kadim Cadılık Öğretisi- Wicca, Destek Yayınları, 2020.
- ALATLI, Alev. Avrupa Kökler, Efsaneler, İnançlar (IV): https://www.alevalatli.com.tr/avrupa-kokler-efsaneler-inanclar-iv/
- https://www.paganizm.org/bahar-ekinoksu-ostara/
- https://www.reportare.com/kose-yazilari/iste-yeni-bir-gun-basliyor/
- http://www.astrolojidergisi.com/ilkbahar-ekinoksu.htm
- http://www.mitolojivesembolizm.com/v_eqnx.htm
